Gà rừng lông đỏ (Gallus gallus) là tổ tiên chính của gà nhà, sống hoang dã trong rừng thưa, rừng thứ sinh và bìa rừng khắp Đông Nam Á, kể cả Việt Nam. Nghiên cứu khảo cổ và di truyền gần đây cho thấy gà được thuần hoá ở Đông Nam Á, có lẽ khoảng 3.500 năm trước, gắn với nghề trồng lúa và kê. Gà rừng biết bay ngắn nhưng sống chủ yếu bằng đôi chân, bới đất kiếm ăn như chính con gà ngoài sân nhà ta.
Gà rừng trông như thế nào
Gà rừng trống trông rất giống một con gà ta lông đỏ: mào đỏ, tích đỏ, lông cổ vàng cam óng ánh, đuôi đen xanh cong vút. Nhưng nhìn kỹ sẽ thấy khác biệt:
- Thân gọn, thon, chân dài, dáng nhanh nhẹn hơn gà nhà.
- Mảng da tai (dái tai) thường trắng ở gà rừng phân bố phía nam, đỏ ở một số dạng phía bắc.
- Tiếng gáy ngắn, cụt ở cuối, khác tiếng gáy dài của nhiều giống gà nhà.
- Con trống thay lông cổ sau mùa sinh sản, tạm thời có lông cổ sẫm màu — điều gà nhà hầu như không có.
Gà rừng mái nhỏ, lông nâu, rất kín đáo.
Đời sống trong rừng
Gà rừng sống thành nhóm nhỏ một trống vài mái. Chúng kiếm ăn ở bìa rừng, rừng tre, nương rẫy bỏ hoang, bới lá tìm hạt, quả, côn trùng, mối, giun. Khi bị giật mình, gà rừng chạy rất nhanh vào bụi, chỉ bay vụt lên cây khi bị dồn. Ban đêm chúng ngủ trên cành cây — một tập tính mà gà nhà vẫn giữ khi được thả, thích lên cây hay lên sào ngủ.
Mùa sinh sản, gà mái làm tổ đơn giản dưới bụi rậm, đẻ khoảng 4–8 trứng, ấp khoảng ba tuần. Gà con nở ra theo mẹ đi kiếm ăn ngay.
Gà được thuần hoá khi nào, ở đâu
Đây là câu hỏi khảo cổ và di truyền học đã tranh luận nhiều thập kỷ. Có những giả thuyết cũ cho rằng gà được thuần hoá từ 8.000–10.000 năm trước ở Trung Quốc. Các nghiên cứu năm 2022 trên tạp chí PNAS và Antiquity, phân tích lại xương gà ở hàng trăm di chỉ khắp thế giới bằng định tuổi carbon, đưa ra bức tranh khác:
| Ý chính | Theo nghiên cứu năm 2022 |
|---|---|
| Thời điểm thuần hoá | có lẽ khoảng 3.500 năm trước, muộn hơn nhiều so với ước tính cũ |
| Nơi thuần hoá | Đông Nam Á lục địa; bằng chứng sớm ở di chỉ Ban Non Wat, miền trung Thái Lan |
| Động lực | gà rừng bị thu hút tới ruộng lúa, kê khô của người trồng trọt |
| Vai trò ban đầu | có thể là vật nuôi đặc biệt, gắn với nghi lễ, trước khi thành nguồn thịt trứng phổ biến |
Nghiên cứu gen năm 2020 cũng cho thấy dạng gà rừng gần nhất với gà nhà là phân loài sống ở vùng tây nam Trung Quốc, bắc Thái Lan, Myanmar. Đây là kết quả quan trọng nhưng vẫn có thể được điều chỉnh khi có thêm dữ liệu. Điều có vẻ chắc chắn là Đông Nam Á — gồm cả vùng đất nay là Việt Nam — nằm ở trung tâm câu chuyện con gà.
Từ chim rừng thành vật nuôi đông nhất hành tinh
Ngày nay, gà là loài chim đông nhất Trái Đất, với số lượng hàng chục tỷ con được nuôi ở bất kỳ thời điểm nào. Qua chọn giống, gà nhà to lên, đẻ nhiều trứng hơn hẳn gà rừng, và nhiều giống bay kém hẳn — một "thí nghiệm" mất bay do con người tạo ra trong vài nghìn năm.
Gà rừng đang bị "pha loãng"
Một mối lo ít người để ý: gà rừng giao phối với gà nhà thả rông ở ven làng. Theo thời gian, gen gà nhà lan vào quần thể gà rừng, khiến gà rừng "thuần" ngày càng hiếm. Các nghiên cứu di truyền ở một số nước Đông Nam Á đã ghi nhận hiện tượng này. Điều đó không chỉ là mất một loài hoang dã thuần chủng mà còn là mất nguồn gen quý cho chính ngành chăn nuôi gà sau này — vốn có thể cần những đặc tính chống bệnh, chịu nóng của gà rừng.
Gà rừng và pháp luật
Gà rừng không thuộc nhóm loài nguy cấp nhất như gà lôi hay trĩ sao, nhưng vẫn là động vật rừng thông thường được quản lý theo quy định về bảo vệ và khai thác động vật hoang dã. Săn bắt bằng bẫy dây, dùng gà mồi để dụ bắt, buôn bán gà rừng không rõ nguồn gốc có thể vi phạm quy định, đặc biệt trong rừng đặc dụng, vườn quốc gia. Bẫy dây đặt bắt gà rừng còn giết luôn những loài quý khác đi qua.
Góc nhìn hôm nay: con gà ngoài sân kể chuyện
- Lần tới nhìn đàn gà ta bới đất, hãy nhớ đó là tập tính của tổ tiên gà rừng: bới lá, tắm bụi, ngủ trên cao, chạy trước bay sau.
- Ở Cúc Phương, Cát Tiên và nhiều vườn quốc gia khác, tiếng gáy ngắn của gà rừng vào sáng sớm là âm thanh quen thuộc; hãy lắng nghe để phân biệt với gà nhà.
- Đọc thêm về các nghiên cứu thuần hoá gà năm 2022 — một câu chuyện cho thấy khảo cổ học có thể sửa lại những điều tưởng đã biết.
Câu hỏi thường gặp
Gà nhà có nguồn gốc từ đâu?
Gà nhà có nguồn gốc chính từ gà rừng lông đỏ ở Đông Nam Á. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy gà có lẽ được thuần hoá ở Đông Nam Á lục địa khoảng 3.500 năm trước, gắn với nghề trồng lúa và kê.
Gà rừng khác gà nhà thế nào?
Gà rừng thon gọn, chân dài, nhanh nhẹn hơn, tiếng gáy ngắn cụt, con trống thay lông cổ sau mùa sinh sản, và bay giỏi hơn. Gà nhà to hơn, đẻ nhiều trứng hơn và nhiều giống bay kém.
Việt Nam có gà rừng không?
Có. Gà rừng lông đỏ sống ở rừng thưa, rừng tre, bìa rừng khắp Việt Nam và thường nghe thấy tiếng gáy ở các vườn quốc gia như Cúc Phương, Cát Tiên.
Gà rừng có bay được không?
Có, gà rừng bay ngắn khá giỏi để lên cây ngủ hoặc thoát hiểm, nhưng phần lớn thời gian đi bộ và chạy trên mặt đất.
Vì sao gà rừng thuần chủng ngày càng hiếm?
Vì gà rừng giao phối với gà nhà thả rông ven làng, khiến gen gà nhà lan vào quần thể hoang dã. Cùng với săn bắt và mất rừng, điều này làm gà rừng thuần chủng hiếm dần.