Trĩ sao và điệu múa xoè lông trong rừng Trường Sơn

Trĩ sao (Rheinardia ocellata) là loài chim họ Trĩ sống trong rừng thường xanh dãy Trường Sơn ở Việt Nam, Lào, và một quần thể tách biệt ở bán đảo Malaysia. Con trống có lông đuôi dài thuộc hàng dài nhất trong các loài chim hoang dã — có thể tới khoảng 1,7 mét — phủ kín những đốm như sao. Mùa sinh sản, chúng dọn một "sân khấu" sạch lá trên sườn núi và múa xoè lông để gọi con mái.

Bộ lông của những vì sao

Trĩ sao trống dài tổng cộng có thể hơn 2 mét nhờ hai chiếc lông đuôi giữa cực dài và rộng. Toàn thân phủ lông nâu sẫm điểm vô số chấm nhỏ màu kem, trắng như bầu trời sao — nguồn gốc của tên gọi tiếng Việt. Trên đầu có mào lông ngắn màu nâu và trắng. Con mái nhỏ hơn, đuôi ngắn, lông nâu có vằn, dễ lẫn vào nền rừng.

Sân múa trên sườn núi

Đây là chi tiết khiến trĩ sao nổi tiếng với các nhà điểu học. Con trống chọn một khoảng đất bằng trên sườn núi hoặc đỉnh đồi trong rừng, dùng mỏ và chân dọn sạch lá rụng, cành khô, tạo một "sân" tròn trơn lì rộng vài mét. Mỗi sáng mùa sinh sản, nó đứng ở sân, cất tiếng gọi vang xa nhiều kilômét — một tràng hai âm "ô-oa" trầm vang trong rừng mù sương. Khi con mái tới, con trống xoè đuôi và cánh thành một tấm màn đầy sao, nghiêng mình múa quanh con mái.

Người dân vùng Trường Sơn nhận ra sân múa của trĩ sao vì chúng sạch sẽ bất thường giữa nền rừng đầy lá. Tiếc rằng chính điều đó cũng khiến sân múa trở thành điểm đặt bẫy của kẻ săn bắt.

Đời sống trên nền rừng

Trĩ sao là chim đi bộ điển hình. Chúng kiếm ăn trên nền rừng: quả rụng, hạt, lá non, côn trùng, kiến, ốc. Khi bị giật mình, chúng chạy lẩn vào bụi thay vì bay; chỉ khi bị dồn sát mới bay lên cành cây thấp. Ban đêm, trĩ sao ngủ trên cây. Chúng rất nhút nhát, khó thấy, nên phần lớn thông tin về loài đến từ tiếng gọi và từ bẫy ảnh.

Ở đâu tại Việt Nam

Trĩ sao có mặt ở nhiều khu rừng dọc Trường Sơn, từ Nghệ An, Hà Tĩnh vào tới Tây Nguyên. Các vườn quốc gia và khu bảo tồn như Pù Mát, Vũ Quang, Phong Nha – Kẻ Bàng, Bạch Mã, Sông Thanh, Kon Ka Kinh, Chư Yang Sin là những nơi từng ghi nhận trĩ sao qua tiếng gọi hoặc bẫy ảnh. Ở Bạch Mã, du khách đi đường mòn vào sáng sớm mùa xuân có khi nghe được tiếng gọi của chúng vọng từ thung lũng.

Tình trạng bảo tồn

IUCN hiện xếp trĩ sao ở bậc Sắp bị đe doạ; ở Việt Nam, loài này thuộc diện được pháp luật bảo vệ. Mối đe doạ chính:

• Bẫy dây: đặt dày đặc trên nền rừng và quanh sân múa.
• Mất rừng: rừng thường xanh bị chia cắt, chuyển đổi.
• Săn bắt lấy lông đuôi: lông đuôi dài từng được dùng làm đồ trang trí.

Vì sinh sản chậm và sống ở rừng sâu, mỗi con trĩ sao trống bị bẫy ở sân múa là một khoảng trống lớn cho cả vùng.

Hai quần thể cách xa nhau

Ngoài Trường Sơn, trĩ sao còn có một quần thể nhỏ ở vùng núi bán đảo Malaysia, được xếp là phân loài riêng. Hai quần thể cách nhau hàng nghìn kilômét, gợi ý rằng xưa kia trĩ sao có thể phân bố rộng hơn nhiều khi rừng thường xanh nối liền khắp Đông Nam Á. Một số nhà khoa học còn đề xuất tách hai quần thể thành hai loài.

Góc nhìn hôm nay: nghe trước khi thấy

• Muốn "gặp" trĩ sao, hãy bắt đầu bằng tai: nghe các bản ghi âm tiếng gọi trên các trang ngắm chim như xeno-canto, rồi đi đường mòn ở Bạch Mã hay Phong Nha vào sáng sớm.
• Không đi lệch đường mòn để tìm sân múa; quấy rầy sân múa trong mùa sinh sản có thể khiến chim bỏ đi.
• Ảnh trĩ sao đẹp nhất hiện nay phần lớn từ bẫy ảnh của các nhà khoa học — một lời nhắc rằng có những loài nên được để yên.