Bìm bịp: loài chim kêu báo nước lớn của đồng quê Nam Bộ

Bìm bịp là tên gọi các loài chim thuộc chi Centropus trong họ cu cu, phổ biến ở bụi rậm, bờ ruộng, ven kênh rạch khắp Việt Nam. Hai loài thường gặp là bìm bịp lớn (Centropus sinensis) và bìm bịp nhỏ (Centropus bengalensis). Chúng bay vụng, phần lớn thời gian đi bộ và chạy luồn trong bụi. Ở Nam Bộ, tiếng kêu "bịp bịp" trầm của chúng gắn với câu nói dân gian rằng bìm bịp kêu là nước lớn.

Một con cu cu không đẻ nhờ

Nhắc tới họ cu cu, nhiều người nghĩ ngay tới tập tính đẻ trứng vào tổ chim khác như tu hú, chim cu cu. Bìm bịp thì khác: chúng tự làm tổ, tự ấp trứng và nuôi con. Đây là điểm chung với chim cu chạy đường (roadrunner) ở Bắc Mỹ — cũng thuộc họ cu cu và cũng chọn đời sống trên mặt đất.

Nhận diện hai loài bìm bịp

Cả hai có đuôi dài, chân khoẻ, móng ngón sau dài và thẳng — đặc điểm thích hợp đi trên cỏ, cành cây thấp.

Đi bộ nhiều hơn bay

Bìm bịp bay ngắn, vụng, thường chỉ lướt từ bụi này sang bụi khác với những nhịp vỗ cánh nặng nề. Khi kiếm ăn, chúng đi bộ, nhảy, chạy luồn qua cỏ rậm và trèo trên cành cây thấp. Thức ăn gồm:

• châu chấu, sâu, bọ cánh cứng và các côn trùng lớn;
• ốc, cua nhỏ;
• ếch, nhái, thằn lằn, rắn nhỏ;
• trứng và chim non trong tổ chim khác;
• đôi khi quả mọng.

Sáng sớm, bìm bịp hay đậu trên ngọn bụi, xoè cánh phơi nắng cho khô sương — dáng đứng quen thuộc với người nông thôn.

"Bìm bịp kêu nước lớn"

Tiếng kêu đặc trưng của bìm bịp lớn là một chuỗi âm "bịp bịp bịp" trầm, đều, lúc nhanh dần, vang xa trên đồng. Ở vùng sông nước Nam Bộ, dân gian có câu "bìm bịp kêu nước lớn", ý rằng khi nghe bìm bịp kêu là lúc thuỷ triều lên. Câu nói này đi vào thơ ca, bài hát và tên gọi nhiều tác phẩm văn hoá.

Về mặt khoa học, chưa có nghiên cứu nào chứng minh bìm bịp "báo" được thuỷ triều. Có thể người dân quan sát thấy bìm bịp hay kêu vào những thời điểm trong ngày trùng với lúc nước lên ở vùng triều. Dù sao, câu nói cho thấy bìm bịp gắn bó thế nào với đời sống người dân miền sông nước.

Tổ bìm bịp

Bìm bịp làm tổ hình cầu lớn bằng lá, cỏ khô, có cửa bên, giấu trong bụi rậm, bụi tre hoặc đám cỏ cao. Mỗi lứa vài trứng, cả bố mẹ cùng ấp và nuôi con. Chim non rời tổ khi chưa bay giỏi, ẩn mình trong bụi và tiếp tục được bố mẹ cho ăn.

Chuyện "rượu bìm bịp"

Ở một số nơi, bìm bịp bị săn bắt để ngâm rượu hoặc làm thuốc dân gian, với lời đồn chữa đau xương khớp, bồi bổ. Hiện không có bằng chứng khoa học đáng tin cho những công dụng này. Việc săn bắt bìm bịp hàng loạt làm suy giảm quần thể ở nhiều vùng — trong khi bìm bịp là loài có ích, ăn nhiều côn trùng, ốc, chuột nhỏ phá hoại mùa màng.

Cũng cần biết: bìm bịp là động vật hoang dã; việc săn bắt, buôn bán phải tuân theo quy định về bảo vệ động vật rừng. Với các vấn đề sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ thay vì tìm tới thuốc từ động vật hoang dã.

Bìm bịp trong văn hoá

Bìm bịp xuất hiện nhiều trong văn học, âm nhạc miền Nam như một hình ảnh của ruộng đồng, kênh rạch, mùa nước. Tiếng bìm bịp kêu chiều trên đồng là thứ âm thanh mà nhiều người xa quê nhắc tới khi nhớ nhà. Với trẻ em thành phố, bìm bịp là loài chim dễ thấy nhất khi về quê — một cơ hội tốt để quan sát một loài cu cu đi bộ.

Góc nhìn hôm nay: tìm bìm bịp ở đâu

• Bờ ruộng, ven kênh, bụi tre quanh làng ở đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hồng là nơi dễ gặp bìm bịp lớn.
• Sáng sớm là lúc dễ thấy chúng phơi cánh trên ngọn bụi; giữ khoảng cách, không ném đá hay đuổi.
• Đọc bài về roadrunner trong chuyên mục chim chạy giỏi để so sánh hai "anh em" cu cu đi bộ ở hai đầu Trái Đất.