Chim cánh cụt không bay trong không khí nhưng "bay" dưới nước: đôi cánh đã biến thành mái chèo cứng, phẳng, giúp chúng bơi nhanh và lặn sâu. Có khoảng 18 loài chim cánh cụt, phần lớn sống ở Nam bán cầu. Hoá thạch ở New Zealand cho thấy tổ tiên của chúng đã mất khả năng bay từ khoảng 60 triệu năm trước. Trên cạn, chim cánh cụt đi lạch bạch, trượt bụng trên băng, và một số loài nhảy giỏi trên đá.
Từ cánh bay thành mái chèo
Không khí loãng, nước đặc gấp gần nghìn lần. Một đôi cánh tốt để bay thì quá dài, quá mềm để "bay" trong nước. Chim cánh cụt đánh đổi hẳn: cánh ngắn lại, các xương cánh dẹt ra và gắn chặt với nhau, khớp khuỷu và cổ tay gần như cứng đờ, lông cánh nhỏ như vảy. Kết quả là một mái chèo cứng, đập lên xuống tạo lực đẩy cả hai chiều.
Khác với đà điểu hay kiwi, chim cánh cụt giữ gờ xương ức lớn và cơ ngực khoẻ — vì chúng vẫn vỗ cánh, chỉ là vỗ trong nước. Đây là ví dụ rõ nhất rằng "không bay" không có nghĩa là "không dùng cánh".
Cơ thể cho đời sống dưới nước lạnh
- Xương đặc: khác chim bay có xương rỗng, xương chim cánh cụt đặc và nặng, giúp giảm lực nổi khi lặn.
- Lông dày đặc: lông ngắn, xếp chồng như ngói, cùng lớp lông tơ và mỡ dưới da giữ ấm trong nước lạnh.
- Thân hình thoi: giảm lực cản khi bơi.
- Màu đen trắng: lưng đen bụng trắng giúp khó bị phát hiện từ trên nhìn xuống và từ dưới nhìn lên.
- Tuyến muối: trên mắt có tuyến thải muối, cho phép uống nước biển.
Những con số dưới nước
| Loài | Điểm nổi bật |
|---|---|
| Chim cánh cụt hoàng đế | lớn nhất, cao khoảng 1,1–1,3 m; ghi nhận lặn sâu hơn 500 m và nín thở hơn 20 phút |
| Chim cánh cụt gentoo | thường được nhắc là loài bơi nhanh nhất, khoảng 30–36 km/h trong đoạn ngắn |
| Chim cánh cụt nhỏ (little penguin) | nhỏ nhất, cao khoảng 30–33 cm, sống ở Úc và New Zealand |
| Chim cánh cụt Galápagos | sống gần xích đạo nhất, nhờ dòng nước lạnh |
Các con số là mức thường được các tổ chức nghiên cứu, bảo tàng nêu; từng cá thể và từng nghiên cứu có thể khác nhau.
Trên cạn: đi, trượt, nhảy
Chân chim cánh cụt nằm rất lùi về phía sau thân — hoàn hảo để lái khi bơi, nhưng khiến chúng đứng thẳng và đi lạch bạch trên cạn. Dáng đi ấy trông vụng nhưng các nghiên cứu cho thấy nó tận dụng chuyển động lắc ngang như con lắc để tiết kiệm sức. Trên băng, chúng nằm sấp và trượt bụng, đẩy bằng chân và cánh — nhanh hơn đi bộ. Chim cánh cụt rockhopper (nhảy đá) nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác bằng cả hai chân.
Chim cánh cụt hoàng đế có thể đi bộ hàng chục kilômét trên băng từ mép biển vào nơi làm tổ, một hành trình được kể trong nhiều phim tài liệu.
Mất bay từ rất sớm
Hoá thạch Waimanu tìm thấy ở New Zealand, có niên đại khoảng 60 triệu năm, được coi là một trong những chim cánh cụt sớm nhất. Nó đã không bay, nhưng cánh chưa hoàn toàn thành mái chèo như ngày nay. Sau đó, chim cánh cụt đa dạng hoá mạnh, có những loài khổng lồ cao ngang người, như các loài chim cánh cụt khổng lồ hoá thạch ở New Zealand và Nam Cực. Nhóm họ hàng biết bay gần nhất còn sống của chim cánh cụt là chim hải âu và chim báo bão.
Chim cánh cụt và nhóm chim chạy: khác nhau hoàn toàn
Dù cùng không bay, chim cánh cụt không có họ hàng gần với đà điểu, emu hay kiwi. Mỗi nhóm mất bay theo con đường riêng:
- Nhóm chim chạy dồn sức xuống chân để chạy trên đất.
- Chim cánh cụt dồn sức vào cánh để "bay" dưới nước.
Hai lời giải ngược nhau cho cùng một câu hỏi: khi không cần bay trong không khí, nên dùng sức vào đâu?
Những mối đe doạ hôm nay
- Biến đổi khí hậu làm thay đổi băng biển và nguồn nhuyễn thể, cá.
- Đánh bắt cá quá mức cạnh tranh nguồn mồi.
- Tràn dầu, rác nhựa.
- Thú săn ngoại lai trên đảo làm tổ, như chó, mèo, chồn.
Nhiều loài chim cánh cụt được IUCN xếp ở các bậc bị đe doạ, như chim cánh cụt châu Phi đã giảm mạnh trong vài thập kỷ qua.
Góc nhìn hôm nay: thấy chim cánh cụt ở đâu gần Việt Nam
- Một số thủy cung lớn ở châu Á có khu nuôi chim cánh cụt; hãy để ý cách chúng "bay" dưới nước qua vách kính.
- Ở Úc, đảo Phillip gần Melbourne nổi tiếng với cảnh chim cánh cụt nhỏ diễu hành về tổ lúc chạng vạng — có quy định chặt về khoảng cách và không chụp đèn flash.
- Bài về xương ức trong chuyên mục khoa học chạy giải thích vì sao chim cánh cụt vẫn giữ gờ ức mà đà điểu thì mất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chim cánh cụt không bay được?
Cánh của chim cánh cụt đã biến thành mái chèo ngắn, cứng, xương đặc và nặng để bơi lặn dưới nước. Cơ thể như vậy rất tốt trong nước nhưng không thể tạo đủ lực nâng để bay trong không khí.
Chim cánh cụt bơi nhanh bao nhiêu?
Chim cánh cụt gentoo thường được nhắc là loài bơi nhanh nhất, khoảng 30–36 km/h trong đoạn ngắn. Phần lớn loài bơi chậm hơn khi kiếm ăn bình thường.
Chim cánh cụt có phải họ hàng đà điểu không?
Không. Chim cánh cụt có họ hàng gần với chim hải âu và chim báo bão. Chúng và đà điểu mất khả năng bay theo hai con đường độc lập.
Chim cánh cụt mất khả năng bay từ khi nào?
Hoá thạch Waimanu ở New Zealand cho thấy chim cánh cụt đã không bay từ khoảng 60 triệu năm trước, không lâu sau khi khủng long không phải chim tuyệt chủng.
Có bao nhiêu loài chim cánh cụt?
Có khoảng 18 loài chim cánh cụt, tuỳ cách phân loại. Phần lớn sống ở Nam bán cầu, từ Nam Cực tới Nam Phi, Úc, New Zealand, Nam Mỹ và cả Galápagos gần xích đạo.