Chim choi choi và các loài chim lội nhỏ ven biển nổi tiếng với kiểu kiếm ăn "chạy – dừng – mổ": chạy vài bước rất nhanh, đứng khựng lại nhìn, rồi mổ xuống cát. Loài dẽ cát sanderling (Calidris alba) còn chạy đuổi theo từng con sóng rút để bắt sinh vật nhỏ bị sóng lật lên, rồi chạy ngược lại khi sóng ập vào. Ở Việt Nam, những bãi bồi như Xuân Thuỷ, Cần Giờ là điểm dừng chân quan trọng của hàng vạn chim lội di cư mỗi mùa.
Choi choi và dẽ: hai nhóm, hai kiểu kiếm ăn
| Nhóm | Đặc điểm | Kiểu kiếm ăn |
|---|---|---|
| Choi choi (họ Charadriidae) | mỏ ngắn, mắt to, đầu tròn | chạy – dừng – nhìn – mổ: săn bằng mắt |
| Dẽ, rẽ (họ Scolopacidae) | mỏ dài hơn, nhạy cảm ở đầu mỏ | đi liên tục, mổ dò liên hồi xuống bùn, cát: săn bằng xúc giác |
Hai kiểu kiếm ăn giúp nhiều loài cùng chia một bãi bồi mà ít cạnh tranh trực tiếp: choi choi tìm con mồi lộ diện trên mặt, dẽ dò những con vùi dưới bùn.
Chạy – dừng – mổ: vì sao choi choi làm vậy
Choi choi có mắt to so với đầu, thị lực tốt cả trong ánh sáng yếu. Khi chạy, mắt khó phát hiện chuyển động nhỏ. Vì vậy chúng dừng hẳn lại, giữ đầu bất động để quét mặt cát tìm dấu hiệu con mồi như giun, cua nhỏ, côn trùng ngoi lên, rồi lao tới mổ. Nhịp "chạy – dừng" lặp lại hàng nghìn lần mỗi ngày, trông như một con búp bê lên dây cót. Một số choi choi còn rung chân trên bùn để "gọi" giun ngoi lên.
Dẽ cát sanderling: chạy đuổi theo sóng
Sanderling là loài chim lội nhỏ, lông mùa đông xám nhạt gần trắng, chân đen, sống ở bãi biển cát khắp thế giới ngoài mùa sinh sản. Chúng có thói quen đáng yêu: khi sóng rút, cả đàn chạy theo mép nước để mổ những con giáp xác nhỏ, sò nhỏ bị sóng làm lộ ra; khi sóng mới ập vào, chúng quay đầu chạy ngược lên bờ, chân nhỏ đạp nhanh như máy. Sanderling không có ngón chân sau, một đặc điểm giúp chạy nhanh trên cát ướt.
Đây là một trong những ví dụ đẹp nhất về chim biết bay mà sống bằng đôi chân: bay hàng nghìn kilômét khi di cư, nhưng kiếm ăn hoàn toàn bằng cách chạy.
Chạy trên bãi, bay qua đại dương
Nhiều loài choi choi và dẽ là những nhà di cư đường dài nhất thế giới. Chúng sinh sản ở vùng lãnh nguyên Bắc Cực của Nga, Alaska vào mùa hè ngắn, rồi bay xuống phía nam qua mùa đông ở Đông Nam Á, Úc, New Zealand. Tuyến bay này gọi là Đường bay Đông Á – Úc châu (East Asian – Australasian Flyway), một trong những tuyến di cư của chim lội bị đe doạ nhất thế giới.
Một loài dẽ — choắt mỏ thẳng đuôi vằn (bar-tailed godwit) — từng được ghi lại bằng thiết bị định vị bay liên tục không dừng hơn 11.000 km từ Alaska xuống New Zealand (năm 2020), và về sau có cá thể còn bay xa hơn. Con chim ấy dùng đôi cánh cho hành trình, và đôi chân cho bữa ăn trên bãi bồi hai đầu.
Bãi bồi Việt Nam: trạm dừng quan trọng
- Vườn quốc gia Xuân Thuỷ (Nam Định): khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, nơi trú đông của nhiều loài chim lội.
- Cần Giờ (TP.HCM) và các bãi bồi đồng bằng sông Cửu Long: điểm kiếm ăn cho đàn chim di cư.
- Bãi biển miền Trung: nơi có thể thấy choi choi, dẽ chạy theo sóng vào mùa thu – đông.
Rẽ mỏ thìa (Calidris pygmaea), một trong những loài chim lội hiếm nhất thế giới, chỉ còn khoảng vài trăm cặp, đã được ghi nhận trú đông ở một số bãi bồi ven biển Việt Nam. Bảo vệ bãi bồi khỏi lấn biển, nuôi trồng thuỷ sản dày đặc và lưới bẫy chim là điều kiện sống còn cho những loài này.
Mối đe doạ với chim lội chạy bãi
- Bãi bồi bị san lấp, quai đê lấn biển ở Hoàng Hải (Trung Quốc, Hàn Quốc) — trạm dừng chính trên đường bay.
- Lưới mờ, bẫy chim ven biển.
- Người, chó, xe chạy trên bãi làm chim bị xua liên tục, không ăn đủ.
- Nước biển dâng thu hẹp bãi.
Góc nhìn hôm nay: ngắm chim chạy theo sóng
- Thời điểm đẹp: từ tháng 9 tới tháng 4, lúc thuỷ triều rút, sáng sớm hoặc chiều muộn.
- Mang ống nhòm, đứng yên hoặc ngồi thấp, giữ khoảng cách để chim không phải bay đi.
- Không thả chó chạy đuổi chim trên bãi; mỗi lần bị xua, chim mất năng lượng chúng cần cho hành trình hàng nghìn kilômét.
- Ghi lại quan sát trên các ứng dụng khoa học công dân như eBird để góp dữ liệu cho bảo tồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chim choi choi chạy rồi dừng?
Choi choi săn bằng mắt. Khi chạy khó thấy chuyển động nhỏ, nên chúng dừng hẳn lại, giữ đầu bất động để quét tìm con mồi, rồi lao tới mổ.
Chim chạy theo sóng biển là loài gì?
Phổ biến nhất là dẽ cát sanderling, loài chim lội nhỏ lông xám trắng, chạy theo sóng rút để mổ sinh vật nhỏ rồi chạy ngược lại khi sóng ập vào.
Ở Việt Nam xem chim lội di cư ở đâu?
Vườn quốc gia Xuân Thuỷ ở Nam Định, rừng ngập mặn Cần Giờ và các bãi bồi ven biển đồng bằng sông Cửu Long, miền Trung là nơi tốt, nhất là từ tháng 9 tới tháng 4.
Rẽ mỏ thìa là chim gì?
Rẽ mỏ thìa là loài chim lội nhỏ có mỏ hình thìa, cực kỳ hiếm, chỉ còn khoảng vài trăm cặp. Chúng sinh sản ở Nga và trú đông ở các bãi bồi Đông Nam Á, kể cả một số nơi ở Việt Nam.
Chim lội bay xa bao nhiêu?
Nhiều loài bay hàng nghìn kilômét mỗi mùa. Choắt mỏ thẳng đuôi vằn từng được ghi nhận bay liên tục không dừng hơn 11.000 km từ Alaska xuống New Zealand.