Ở Việt Nam, "chim cút" thường chỉ chim cút Nhật (Coturnix japonica) được nuôi rộng rãi lấy trứng và thịt. Ngoài tự nhiên còn có các loài cút hoang như cút ngực lam, và một nhóm chim nhỏ trông giống cút nhưng thuộc họ khác hẳn — cun cút (chi Turnix), loài có con mái sặc sỡ hơn con trống và con trống ấp trứng. Tất cả đều là chim đi bộ, chạy giỏi trong cỏ và bay ngắn sát mặt đất.
Ba nhóm "cút" dễ nhầm
| Nhóm | Họ | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Chim cút Nhật (cút nuôi) | họ Trĩ | được thuần hoá, đẻ trứng rất nhiều; trứng nhỏ có đốm nâu |
| Cút ngực lam (Synoicus chinensis) | họ Trĩ | chim cút hoang nhỏ nhất, con trống có ngực xanh lam xám và họng sọc đen trắng |
| Cun cút (Turnix) | họ Cun cút (Turnicidae) | chỉ có ba ngón chân, không có ngón sau; con mái to và sặc sỡ hơn, con trống ấp trứng |
Cun cút trông như cút nhưng các nghiên cứu di truyền xếp chúng vào nhóm gần với chim lội như choi choi, mòng biển — một ví dụ nữa cho thấy vẻ ngoài có thể đánh lừa.
Chim cút Nhật: từ chim hoang tới vật nuôi
Chim cút Nhật hoang dã sinh sản ở vùng đông bắc châu Á và di cư xuống phía nam vào mùa đông. Người Nhật thuần hoá loài này từ nhiều thế kỷ trước, ban đầu có lẽ để nghe tiếng hót, về sau để lấy trứng và thịt. Qua chọn giống, cút nuôi đẻ rất nhiều trứng, lớn nhanh, thành thục sớm — chỉ khoảng sáu, bảy tuần tuổi đã có thể bắt đầu đẻ.
Ở Việt Nam, nuôi chim cút phổ biến ở nhiều tỉnh nhờ vốn ít, chuồng nhỏ, quay vòng nhanh. Trứng cút là món quen thuộc từ quà vặt tới bữa cơm gia đình. Chim cút cũng được dùng làm động vật thí nghiệm trong sinh học, vì nhỏ, sinh sản nhanh và dễ nuôi.
Trứng cút: vài điều nên biết
- Trứng cút nhỏ, nặng khoảng 10–12 gram, vỏ có đốm nâu đen độc đáo cho mỗi con mái.
- Về dinh dưỡng, trứng cút tương tự trứng gà tính theo khối lượng; những lời quảng cáo trứng cút "bổ gấp mấy lần trứng gà" thường không có cơ sở chắc chắn.
- Như mọi loại trứng, nên mua trứng sạch, rõ nguồn gốc, nấu chín kỹ, bảo quản mát.
- Người có vấn đề sức khoẻ cần kiêng cữ nên hỏi bác sĩ về lượng trứng phù hợp.
Cút ngực lam: chim cút hoang tí hon
Cút ngực lam dài chỉ khoảng 12–15 cm, là một trong những loài chim họ Trĩ nhỏ nhất thế giới. Chúng sống ở đồng cỏ, bãi cỏ ven ruộng, ven đầm lầy nhiều vùng của Việt Nam. Rất khó thấy: chúng chạy lủi trong cỏ như chuột, chỉ khi bị dẫm tới gần mới bật bay lên một đoạn ngắn rồi rơi xuống lẩn tiếp. Ở nhiều nước, cút ngực lam được nuôi làm cảnh với tên "king quail".
Cun cút: khi con mái làm "chủ"
Cun cút là nhóm chim có tập tính đảo vai hiếm gặp:
- Con mái to hơn, lông sặc sỡ hơn, chủ động tán tỉnh và giữ vùng.
- Con mái phát tiếng kêu trầm vang như tiếng "bùm bùm" để gọi bạn và đuổi đối thủ.
- Sau khi đẻ, con mái để con trống ấp trứng và nuôi con, rồi đi tìm con trống khác — kiểu "đa phu".
Ở Việt Nam có vài loài cun cút, phổ biến là cun cút lưng nâu (Turnix suscitator) sống ở đồng cỏ, ruộng, vườn khô. Người nông thôn nhiều vùng vẫn gọi chung chúng là "cút" hay "cun cút".
Đời sống chim đi bộ trong cỏ
Dù khác họ, các loài cút và cun cút chia sẻ những đặc điểm của chim sống trong cỏ: thân tròn nhỏ, lông nâu vằn ngụy trang, chân khoẻ, ăn hạt cỏ và côn trùng, làm tổ dưới đất, chim non rời tổ và chạy theo bố mẹ ngay sau khi nở. Chiến lược chung là "chạy trước, bay sau" — được kể kỹ trong bài về gà gô và chim cút ở chuyên mục chim chạy giỏi.
Mối đe doạ với cút hoang
- Đồng cỏ hoang, bãi bồi bị chuyển đổi, đốt cỏ trong mùa làm tổ.
- Thuốc trừ sâu làm giảm côn trùng, hạt cỏ.
- Bẫy lưới bắt chim ở ruộng.
Cút nuôi rất phổ biến, nhưng cút hoang và cun cút lại cần những mảnh đồng cỏ tự nhiên — loại môi trường dễ bị coi là "đất bỏ không" và bị san lấp.
Góc nhìn hôm nay: một quả trứng, ba câu chuyện
- Khi bóc trứng cút cho con, có thể kể cho trẻ rằng mỗi con cút mẹ có kiểu đốm trứng riêng, như chữ ký.
- Khi đi qua đồng cỏ ven ruộng, chú ý những con chim nhỏ bật lên sát chân rồi rơi xuống — đó có thể là cút ngực lam hay cun cút.
- Đọc thêm về cun cút như một ví dụ thú vị về đảo vai trống mái trong thế giới chim.
Câu hỏi thường gặp
Chim cút nuôi ở Việt Nam là loài gì?
Phần lớn là chim cút Nhật, loài được thuần hoá từ nhiều thế kỷ trước, đẻ nhiều trứng, lớn nhanh và có thể bắt đầu đẻ khi khoảng sáu, bảy tuần tuổi.
Cun cút và chim cút có giống nhau không?
Trông giống nhưng khác họ. Cun cút chỉ có ba ngón chân, con mái to và sặc sỡ hơn, con trống ấp trứng. Di truyền cho thấy cun cút gần với nhóm chim lội hơn là với chim cút.
Trứng cút có bổ hơn trứng gà không?
Tính theo khối lượng, giá trị dinh dưỡng của trứng cút tương tự trứng gà. Những lời quảng cáo trứng cút bổ gấp nhiều lần thường không có cơ sở chắc chắn.
Cút ngực lam là chim gì?
Cút ngực lam là chim cút hoang nhỏ nhất, dài khoảng 12–15 cm, sống ở đồng cỏ, ven ruộng ở Việt Nam, rất khó thấy vì hay chạy lủi trong cỏ.
Vì sao con mái cun cút sặc sỡ hơn con trống?
Ở cun cút, vai trò đảo ngược: con mái chủ động tán tỉnh, giữ vùng và có thể ghép đôi với nhiều con trống, còn con trống ấp trứng và nuôi con. Bộ lông sặc sỡ giúp con mái cạnh tranh.