Chim lia Úc: sống dưới đất, nhại mọi âm thanh trong rừng

Chim lia (lyrebird) là hai loài chim lớn sống trên nền rừng ở đông nam nước Úc, nổi tiếng thế giới vì tài nhại âm thanh: tiếng của hàng chục loài chim khác, và theo những đoạn phim nổi tiếng, cả tiếng màn trập máy ảnh, tiếng cưa máy. Chim lia biết bay nhưng chủ yếu đi bộ và chạy, dùng đôi chân khoẻ bới đất tìm mồi. Một nghiên cứu năm 2021 ước tính chim lia lớn có thể xới và di chuyển khoảng 155 tấn đất và lá mục trên mỗi hecta mỗi năm.

Hai loài chim lia

Chim lia lớn to cỡ con gà mái, lông nâu xám. Con trống có bộ đuôi dài với hai lông ngoài cong như khung đàn lia cổ Hy Lạp — nguồn gốc tên gọi — và nhiều lông mảnh như tơ ở giữa. Khi phô diễn, con trống lật đuôi lên trùm qua đầu như một tấm màn bạc.

Sống dưới đất, ngủ trên cây

Chim lia kiếm ăn trên nền rừng, cào lớp lá rụng và đất mặt bằng đôi chân to khoẻ có móng dài, tìm giun, côn trùng, nhện, ấu trùng. Chúng chạy rất nhanh qua bụi rậm khi bị giật mình, chỉ bay khi cần lên cây cao. Ban đêm, chúng leo hoặc bay lên cành cây cao để ngủ, tránh thú săn trên mặt đất. Theo các mô tả, chim lia thường trèo cây bằng cách nhảy từ cành này sang cành khác thay vì bay thẳng lên.

Kỹ sư sinh thái của rừng

Việc bới đất liên tục của chim lia có tác dụng lớn hơn nhiều so với kích thước của nó. Một nghiên cứu năm 2021 do Alex Maisey và cộng sự tại Đại học La Trobe thực hiện ước tính mỗi năm, chim lia lớn xới và di chuyển khoảng 155 tấn đất và lá mục trên mỗi hecta rừng. Việc xới đất:

• trộn lá mục vào đất, đẩy nhanh phân huỷ và chu trình dinh dưỡng;
• giảm lượng lá khô dễ cháy trên nền rừng, có thể làm giảm cường độ cháy rừng;
• tạo chỗ cho hạt cây nảy mầm.

Các nhà khoa học gọi những loài như vậy là "kỹ sư sinh thái" — chúng thay đổi chính môi trường sống của mình và của nhiều loài khác.

Bậc thầy nhại âm thanh

Mùa sinh sản, chim lia trống đứng trên những ụ đất nó tự gom, xoè đuôi và hát những chuỗi âm thanh dài, phần lớn là tiếng nhại các loài chim khác trong rừng: chim kookaburra cười, vẹt, chim roi... Con chim giỏi có thể nhại hàng chục loài, theo đúng thứ tự và nhịp điệu. Con non học dần từ những con trưởng thành xung quanh, nên "bài hát" của chim lia ở mỗi vùng có thể khác nhau.

Đoạn phim nổi tiếng nhất về chim lia thuộc loạt phim The Life of Birds (1998) của David Attenborough, trong đó một con chim lia nuôi nhại tiếng màn trập máy ảnh, tiếng còi xe và tiếng cưa máy. Các nhà nghiên cứu lưu ý đó là những con chim sống gần người, có cơ hội nghe âm thanh nhân tạo thường xuyên; trong rừng hoang dã, chim lia chủ yếu nhại tiếng tự nhiên.

Một nghiên cứu năm 2021 của Anastasia Dalziell và cộng sự còn phát hiện chim lia trống nhại cả tiếng của một đàn chim nhỏ đang báo động xua kẻ thù, phát ra trong lúc tán tỉnh — một kiểu "lừa" bằng âm thanh mà các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu ý nghĩa.

Sinh sản chậm

Chim lia mái tự xây một tổ lớn có mái che bằng que và rêu, thường trên gốc cây, mỏm đá hay hốc đất, đẻ một trứng mỗi năm và tự nuôi con. Chim non ở trong tổ khá lâu. Con trống không tham gia nuôi con; nó dành thời gian giữ vùng và hát.

Mối đe doạ

• Cáo đỏ và mèo hoang do người mang tới săn chim non và trứng.
• Cháy rừng lớn, như mùa cháy 2019–2020 ở đông nam Úc, thiêu rụi phần lớn môi trường sống của một số quần thể.
• Mất và chia cắt rừng.

Chim lia lớn hiện vẫn được xếp ở bậc Ít quan ngại; chim lia Albert được theo dõi chặt hơn vì phạm vi sống hẹp.

Biểu tượng nước Úc

Hình chim lia xoè đuôi có trên đồng 10 xu của Úc. Nó cũng là biểu tượng của nhiều tổ chức khoa học và văn hoá Úc.

Góc nhìn hôm nay: lắng nghe cánh rừng

Ở các vườn quốc gia quanh Melbourne và Sydney như Dandenong Ranges hay Blue Mountains, du khách có thể nghe chim lia hát vào mùa đông. Hãy đi chậm, đứng yên khi nghe tiếng sột soạt của lá — có khi đó là chim lia đang bới đất. Ở Việt Nam, nhiều loài chim rừng như khướu, chích choè, chào mào cũng hót và nhại giỏi; nghe chim trong rừng vào sáng sớm là một thói quen dễ bắt đầu.