Tinamou là nhóm chim sống ở Trung và Nam Mỹ, trông giống gà gô hay chim cút, nhưng lại là họ hàng gần của đà điểu, emu và rhea. Có khoảng 47 loài. Điểm đặc biệt: chúng là thành viên duy nhất còn sống của nhóm chim cổ hàm biết bay — dù bay vụng và chỉ bay quãng ngắn. Tinamou cũng nổi tiếng với những quả trứng bóng như sứ, màu xanh ngọc, tím, sô-cô-la.
Trông thế nào, sống ở đâu
Tinamou có thân tròn, đầu nhỏ, đuôi rất ngắn gần như không thấy, bộ lông nâu, xám, lốm đốm hoà vào nền lá rụng. Kích thước từ cỡ chim cút đến cỡ gà. Chúng sống từ Mexico xuống tới Patagonia, trong rừng mưa, rừng khô, đồng cỏ và cả vùng cao Andes.
Phần lớn tinamou sống trên mặt đất, đi bộ kiếm hạt, quả, côn trùng. Chúng nhút nhát, khó thấy; nhiều nhà quan sát chim nghe tiếng hót của tinamou — những tràng âm du dương, đôi khi như tiếng sáo — nhiều lần hơn là nhìn thấy chúng.
Bay được, nhưng không giỏi
Tinamou có gờ xương ức và cơ ngực, nên bay được. Nhưng chúng bay rất kém sức bền:
- Khi bị giật mình, tinamou bật lên bay vụt với tiếng đập cánh ồn ào, rồi hạ cánh sau một quãng ngắn.
- Tim và phổi tương đối nhỏ so với thân, khiến chúng nhanh hụt sức.
- Khi bay, chúng điều khiển kém, đôi khi va vào cành cây.
Vì vậy chiến lược thường dùng của tinamou là đứng im, ẩn mình, hoặc chạy lẩn vào bụi. Bay là phương án cuối.
Những quả trứng như đồ sứ
Trứng tinamou là một trong những thứ đẹp nhất của thế giới chim: vỏ bóng loáng như được tráng men, màu sắc tuỳ loài — xanh ngọc, xanh lục, tím, hồng, nâu sô-cô-la. Độ bóng đến từ cấu trúc bề mặt vỏ trứng, khiến chúng phản chiếu ánh sáng như gương. Các nhà khoa học vẫn nghiên cứu vì sao trứng tinamou lại sặc sỡ như vậy khi nằm trên mặt đất; có ý cho rằng màu sắc giúp mái nhận ra tổ có trứng để đẻ thêm.
Con trống ấp — giống họ hàng chim chạy
Ở phần lớn loài tinamou, con trống ấp trứng và nuôi con, còn con mái có thể đẻ cho nhiều con trống trong mùa. Một tổ có thể chứa trứng của vài con mái. Kiểu sinh sản này rất giống rhea và emu — một dấu hiệu nữa cho thấy quan hệ họ hàng.
Vì sao tinamou quan trọng trong câu chuyện tiến hoá
Tinamou là chìa khoá để hiểu chim chạy. Từ lâu, người ta tin nhóm chim chạy không bay (ratite) có chung một tổ tiên không bay, còn tinamou biết bay là "anh em ngoài cuộc". Nhưng các nghiên cứu DNA từ khoảng năm 2008 cho thấy tinamou nằm lồng vào giữa nhóm chim chạy, gần với moa New Zealand đã tuyệt chủng, và gần với emu, đà điểu đầu mào, kiwi hơn là đà điểu châu Phi.
| Nếu tổ tiên chung không bay | Nếu tổ tiên chung biết bay |
|---|---|
| tinamou phải tiến hoá bay trở lại — rất hiếm gặp | tinamou chỉ đơn giản là giữ lại khả năng bay |
| mất bay xảy ra một lần | mất bay xảy ra nhiều lần ở các nhánh khác nhau |
Phần lớn nhà khoa học hiện nghiêng về cột bên phải, dù câu chuyện vẫn đang được bàn. Bài về tiến hoá chim chạy trong chuyên mục khoa học kể chi tiết hơn.
Đặc điểm "cổ hàm" mà tinamou chia sẻ
Tinamou, đà điểu, emu, rhea, đà điểu đầu mào và kiwi thuộc nhóm Palaeognathae, tức "hàm cổ". Tên gọi xuất phát từ cấu tạo vòm miệng: các xương vòm miệng của nhóm này sắp xếp theo kiểu khác với gần như mọi loài chim còn lại (nhóm Neognathae, "hàm mới"). Đây là một trong những đặc điểm giải phẫu giúp các nhà khoa học thế kỷ 19 nhận ra họ hàng giữa những con chim trông rất khác nhau.
Tình trạng bảo tồn
Nhiều loài tinamou còn phổ biến, nhưng một số loài sống ở vùng hẹp bị đe doạ do mất rừng và săn bắt — tinamou là chim săn truyền thống ở nhiều vùng Nam Mỹ. Một vài loài đã được đưa ra ngoài châu Mỹ làm chim săn nhưng không thành công lâu dài.
Góc nhìn hôm nay: một con chim nhỏ thay đổi cả cây phả hệ
Tinamou là ví dụ đẹp rằng những loài kín đáo, ít ai để ý lại có thể chứa câu trả lời cho câu hỏi lớn. Nếu bạn có dịp đi Trung hoặc Nam Mỹ, các khu rừng có hướng dẫn viên ngắm chim là nơi tốt để nghe tiếng tinamou lúc bình minh. Còn ở nhà, ảnh trứng tinamou trên các trang bảo tàng tự nhiên là thứ đáng xem cùng trẻ: chúng trông như kẹo hay đồ trang sức hơn là trứng chim.
Câu hỏi thường gặp
Tinamou là chim gì?
Tinamou là nhóm chim khoảng 47 loài ở Trung và Nam Mỹ, trông giống gà gô hay chim cút. Chúng là họ hàng gần của đà điểu, emu và rhea, và là chim cổ hàm duy nhất còn biết bay.
Tinamou có bay được không?
Có, nhưng bay kém sức bền. Khi giật mình chúng bay vụt lên một quãng ngắn rồi hạ cánh. Chúng thường ẩn mình hoặc chạy lẩn vào bụi thay vì bay.
Vì sao trứng tinamou bóng và nhiều màu?
Bề mặt vỏ trứng tinamou có cấu trúc khiến nó bóng như tráng men. Màu sắc tuỳ loài như xanh ngọc, tím, sô-cô-la. Lý do tiến hoá của màu sắc còn được nghiên cứu.
Tinamou liên quan gì đến đà điểu?
Tinamou và đà điểu cùng thuộc nhóm chim cổ hàm. Nghiên cứu DNA cho thấy tinamou nằm giữa nhóm chim chạy, gợi ý tổ tiên chung biết bay và chim chạy mất bay nhiều lần.
Palaeognathae là gì?
Đó là nhóm chim "hàm cổ", gồm đà điểu, emu, rhea, đà điểu đầu mào, kiwi, tinamou và các loài đã tuyệt chủng như moa, chim voi. Tên gọi dựa trên cấu tạo vòm miệng khác với hầu hết chim còn lại.
