Cuốc và gà nước là những loài chim họ Gà nước (Rallidae) sống ở ruộng lúa, ao hồ, đầm lầy khắp Việt Nam. Quen thuộc nhất là cuốc ngực trắng (Amaurornis phoenicurus) với mặt và ngực trắng, đuôi hung đỏ, hay chạy băng qua bờ ruộng, đường làng. Chúng biết bay nhưng thường chọn đi bộ, chạy luồn trong lúa, lau sậy. Tiếng kêu "cuốc cuốc" của chúng đã đi vào thơ cổ Việt Nam qua hình ảnh "con quốc quốc" của Bà Huyện Thanh Quan.
Những gương mặt quen ở đồng ruộng
| Loài | Nhận diện | Nơi thường gặp |
|---|---|---|
| Cuốc ngực trắng (Amaurornis phoenicurus) | lưng xám đen, mặt và ngực trắng, đuôi dưới màu hung | bờ ruộng, ao, mương, vườn ven làng, kể cả công viên đô thị |
| Gà nước vằn (Lewinia striata) | lưng nâu có vằn trắng, đỉnh đầu hung, mỏ dài hơi đỏ | ruộng lúa, đầm lầy cỏ |
| Chim xít (Porphyrio poliocephalus) | to, lông tím xanh óng, mỏ và mảng trán đỏ, chân đỏ dài | đầm lầy, hồ nhiều sen súng, bãi lau |
| Kịch (Gallinula chloropus) | đen xám, mảng trán đỏ, mỏ đỏ đầu vàng | ao hồ, kênh có cây thuỷ sinh |
| Sâm cầm (Fulica atra) | đen tuyền, mỏ và mảng trán trắng | hồ lớn, chủ yếu mùa đông |
Sâm cầm từng nổi tiếng với hồ Tây Hà Nội — "sâm cầm hồ Tây" là một đặc sản trong ký ức người Hà Nội xưa — nhưng nay rất hiếm thấy ở đó. Chim xít là họ hàng gần của takahe New Zealand, loài gà nước không bay lớn nhất còn sống.
Đôi chân của người đi đầm lầy
Chim họ Gà nước có thân dẹt hai bên — giúp lách qua thân lúa, lau sậy chen chúc — và ngón chân rất dài để phân tán trọng lượng khi đi trên bùn lầy, lá sen, bèo. Chim xít và kịch có thể đi trên lá súng như đi trên sàn. Đuôi ngắn, hay vẩy lên vẩy xuống để lộ mảng lông dưới đuôi trắng hoặc hung — một tín hiệu báo động và giao tiếp giữa các con.
Khi bị giật mình, phản xạ đầu tiên của chúng là chạy: cổ vươn về trước, chân đạp nhanh, lủi vào bụi. Chỉ khi bị dồn sát, chúng mới bay lên, chân thõng xuống, bay một đoạn ngắn rồi hạ xuống lẩn tiếp.
Ăn gì
- Côn trùng, ấu trùng, nhện, giun.
- Ốc, cua nhỏ, tôm tép.
- Hạt cỏ, hạt lúa rơi, chồi non, rễ cây thuỷ sinh — chim xít ăn nhiều thực vật hơn.
- Đôi khi trứng chim, ếch nhái nhỏ.
Nhờ ăn nhiều côn trùng và ốc, các loài gà nước góp phần kiểm soát sinh vật hại lúa — dù chim xít đôi khi bị nông dân phàn nàn vì cắn phá mạ non.
"Nhớ nước đau lòng con quốc quốc"
Trong bài thơ Qua Đèo Ngang, Bà Huyện Thanh Quan viết: "Nhớ nước đau lòng con quốc quốc / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia". "Quốc quốc" là tiếng kêu của chim cuốc, chơi chữ với "quốc" là nước; "gia gia" là chim đa đa (gà gô), chơi chữ với "gia" là nhà. Hai loài chim đi bộ quen thuộc của đồng quê và đồi núi được dùng để nói nỗi nhớ nước thương nhà. Truyền thuyết Trung Hoa kể chim cuốc là hồn vua Thục Đế hoá thành, kêu khóc đến chảy máu — hình ảnh ấy cũng lan vào văn học Việt Nam qua thành ngữ "cuốc kêu ra máu".
Một điều thú vị: tiếng kêu thật của cuốc ngực trắng là chuỗi âm khàn, lặp lại rất nhiều lần, thường vào chập tối và đêm mùa hè — đúng tinh thần "mỏi miệng" mà nhà thơ mô tả.
Họ hàng biết bay của những loài không bay
Ở Việt Nam, mọi loài gà nước đều bay được — thậm chí nhiều loài di cư theo mùa. Nhưng trên các hòn đảo xa không có thú săn, cùng họ này đã sinh ra hàng loạt loài không bay như weka, takahe, gà nước đảo Inaccessible. Ngắm con cuốc ngoài bờ ruộng là thấy được "phiên bản gốc" của những câu chuyện tiến hoá trên đảo được kể trong chuyên mục kiwi và chim đảo.
Mối đe doạ
- Đất ngập nước bị san lấp, bê tông hoá bờ kênh, bờ ao.
- Thuốc bảo vệ thực vật làm giảm côn trùng, ốc — nguồn thức ăn — và có thể gây ngộ độc.
- Bẫy, lưới bắt chim ở ruộng; một số loài như sâm cầm từng bị săn rất nhiều.
Góc nhìn hôm nay: ngắm chim ngay cạnh nhà
- Cuốc ngực trắng sống được cả trong công viên, hồ đô thị có cây bụi ven bờ. Sáng sớm, đi dạo quanh hồ và để ý bóng chim chạy lủi qua đường.
- Đầm sen, hồ súng ở ngoại thành là nơi dễ thấy chim xít, kịch đi trên lá.
- Vườn quốc gia Tràm Chim, Xuân Thuỷ, Vân Long là nơi có nhiều loài chim nước, trong đó có các loài gà nước.
Câu hỏi thường gặp
Chim cuốc là chim gì?
Chim cuốc ở Việt Nam thường là cuốc ngực trắng, một loài thuộc họ Gà nước, lưng xám đen, mặt và ngực trắng, đuôi dưới màu hung. Chúng sống ở bờ ruộng, ao, mương, hay chạy hơn bay.
Con quốc quốc trong thơ Bà Huyện Thanh Quan là chim gì?
Đó là chim cuốc. "Quốc quốc" mô phỏng tiếng kêu của nó và chơi chữ với "quốc" là nước, trong câu "Nhớ nước đau lòng con quốc quốc" của bài Qua Đèo Ngang.
Chim xít khác chim cuốc thế nào?
Chim xít to hơn, lông tím xanh óng, mỏ và mảng trán đỏ, chân dài đỏ, sống ở đầm lầy nhiều sen súng. Cuốc ngực trắng nhỏ hơn, lưng xám đen, mặt ngực trắng.
Vì sao gà nước chạy giỏi trong lúa?
Thân chúng dẹt hai bên giúp lách qua thân lúa, lau sậy, ngón chân dài giúp đi trên bùn và lá. Khi bị giật mình, chúng chạy lủi vào bụi trước khi bay.
Sâm cầm hồ Tây còn không?
Sâm cầm từng nổi tiếng ở hồ Tây Hà Nội nhưng nay rất hiếm thấy ở đó, do mất môi trường sống và săn bắt. Loài này vẫn có ở một số hồ, đầm khác vào mùa đông.