Gà so: chim rừng Việt Nam nghe tiếng nhiều hơn thấy mặt

Gà so là tên gọi chung của các loài chim nhỏ họ Trĩ thuộc chi Arborophila và một vài chi gần, sống trên nền rừng thường xanh. Việt Nam có khá nhiều loài gà so, trong đó có loài đặc hữu như gà so Trung Bộ và gà so cổ hung. Chúng nhút nhát, sống lẩn dưới tán rừng, và người đi rừng thường nghe tiếng gọi vang của gà so nhiều lần mới may mắn nhìn thấy một con.

Gà so là chim gì

Gà so cỡ nhỏ, thân tròn như quả bóng, đuôi rất ngắn, chân khoẻ màu đỏ hoặc hồng. Bộ lông nâu, xám, có vằn và mảng màu ở cổ, ngực tuỳ loài — đủ để ngụy trang trên nền lá rụng. Chúng sống thành đôi hoặc nhóm gia đình, đi bộ bới lá tìm hạt, quả, côn trùng, ốc, giun, và bay rất ngắn khi bị giật mình.

Một số loài gà so ở Việt Nam

Phân loại các loài gà so đã thay đổi nhiều lần, và một số loài từng được xếp là phân loài của loài khác. Tên tiếng Việt cũng có thể khác nhau giữa các tài liệu; khi tra cứu, nên kèm tên khoa học.

Tiếng gọi: cách "gặp" gà so dễ nhất

Gà so có tiếng gọi vang, lặp lại, thường là những tràng huýt hai âm tăng dần, do cả đôi hoặc cả nhóm cùng kêu vào sáng sớm và chiều muộn. Với các nhà điểu học, tiếng gọi là cách chính để khảo sát gà so: đi theo tuyến, ghi lại số điểm nghe tiếng, rồi ước tính mật độ. Người dân vùng rừng thường gọi tên gà so theo tiếng kêu.

Vì sống lẩn dưới tán rừng tối, màu lông lẫn vào lá, và rất cảnh giác, gà so gần như không bao giờ để người đi rừng thấy gần. Phần lớn ảnh gà so hoang dã đẹp hiện nay đến từ bẫy ảnh hoặc từ lều ẩn nấp đặt cạnh điểm kiếm ăn.

Gà so cổ hung: loài từng "biến mất" khỏi sổ sách

Gà so cổ hung được mô tả từ đầu thế kỷ 20 ở miền Nam Việt Nam, rồi trong nhiều thập kỷ hầu như không có ghi nhận mới. Cuối thế kỷ 20, các khảo sát ở khu vực Cát Tiên và lân cận đã ghi nhận lại loài này. Từ đó, Cát Tiên trở thành nơi quan trọng nhất để nghiên cứu gà so cổ hung. Đây là ví dụ nữa cho thấy rừng đất thấp miền Nam còn giữ những loài đặc hữu ít ai biết.

Vì sao gà so dễ bị tổn thương

• Bẫy dây: gà so đi bộ theo những lối quen trên nền rừng, rất dễ sa vào bẫy dây đặt sát đất. Ở nhiều khu rừng Trường Sơn, các đội tuần tra đã gỡ bỏ hàng chục nghìn bẫy dây mỗi năm.
• Mất rừng đất thấp: nhiều loài gà so sống ở rừng đất thấp, loại rừng bị chuyển đổi nhiều nhất.
• Phạm vi hẹp: một số loài chỉ sống ở một dải rừng nhỏ; mất dải rừng ấy là mất cả loài.

Gà so và sức khoẻ của rừng

Các nhà sinh thái học dùng gà so như một "chỉ thị": nơi nào còn tiếng gà so đông, nơi ấy nền rừng còn nguyên vẹn, ít bẫy, ít người xâm nhập. Khi một cánh rừng trông vẫn xanh nhưng vắng tiếng gà so, đó có thể là dấu hiệu của "rừng rỗng" — rừng còn cây nhưng mất dần thú và chim mặt đất vì bẫy bắt.

Góc nhìn hôm nay: đi rừng bằng đôi tai

• Sáng sớm ở Cúc Phương, Bạch Mã, Cát Tiên, Bidoup – Núi Bà, hãy dừng lại vài phút giữa đường mòn và lắng nghe. Những tràng huýt lặp lại từ thung lũng có thể là gà so.
• Dùng các ứng dụng nhận dạng tiếng chim hoặc kho ghi âm như xeno-canto để học tiếng kêu trước chuyến đi.
• Không phát loa tiếng chim để dụ gà so ra; việc này làm chim căng thẳng, nhất là mùa sinh sản.