Hồng hoàng đất châu Phi: chim mỏ sừng đi bộ săn mồi trên thảo nguyên

Hồng hoàng đất (ground hornbill, chi Bucorvus) là hai loài chim mỏ sừng lớn ở châu Phi sống gần như hoàn toàn trên mặt đất: chúng đi bộ hàng kilômét mỗi ngày trên thảo nguyên để săn bò sát, ếch, côn trùng, thậm chí thỏ rừng và rùa nhỏ. Hồng hoàng đất phương Nam nặng khoảng 3,5–6 kg, sống theo nhóm gia đình hợp tác, sống rất lâu và sinh sản cực chậm. Tiếng gọi trầm vang của chúng nghe được từ vài kilômét.

Một con chim mỏ sừng xuống đất

Ở Việt Nam, chim mỏ sừng quen thuộc là hồng hoàng, niệc, cao cát — những loài sống trên tán rừng cao, bay qua thung lũng với tiếng vỗ cánh vù vù. Hồng hoàng đất châu Phi lại khác hẳn: chúng biết bay và bay khá tốt, nhưng dành phần lớn thời gian đi bộ.

Hồng hoàng đất lông đen tuyền, khi bay để lộ lông cánh sơ cấp trắng, mỏ đen dài cong, có hàng mi dài rậm. Túi da trần ở cổ phồng lên khi chúng phát tiếng gọi.

Kẻ săn mồi đi bộ

Một nhóm hồng hoàng đất đi thành hàng trên đồng cỏ, mỏ đâm xuống cỏ, lật đá, bới phân voi tìm con mồi. Thực đơn rất rộng:

• côn trùng lớn, bọ cánh cứng, châu chấu;
• ốc sên, cuốn chiếu;
• ếch, nhái, thằn lằn, rắn — kể cả rắn độc;
• chuột, thỏ rừng non, sóc đất;
• rùa nhỏ, trứng chim.

Với con mồi lớn, cả nhóm có thể cùng tấn công. Chúng giữ con mồi bằng mỏ và đập xuống đất cho tới chết. Ở các vùng đồng cỏ mới bị đốt, hồng hoàng đất thường đi dọc rìa lửa để bắt những con vật chạy ra — giống chim thư ký.

Gia đình hợp tác

Hồng hoàng đất phương Nam sống theo nhóm khoảng 2–10 con, gồm một cặp đầu đàn sinh sản và những con "phụ việc" — thường là con trống trẻ của các lứa trước. Cả nhóm cùng giữ vùng rộng hàng chục kilômét vuông, cùng kiếm mồi mang về cho con mái ấp trứng và chim non.

Khác với nhiều loài chim mỏ sừng khác — nơi con mái tự trát bùn bịt cửa tổ, chỉ chừa khe nhỏ để con trống mớm mồi — con mái hồng hoàng đất không bịt kín tổ. Tổ thường là hốc lớn trên cây cổ thụ hoặc vách đá.

Sinh sản chậm nhất trong thế giới chim

Hồng hoàng đất phương Nam thuộc nhóm sinh sản chậm nhất trong các loài chim:

• Con mái thường đẻ hai trứng, nhưng gần như chỉ một chim con được nuôi lớn; chim con thứ hai thường chết đói trong vài ngày đầu.
• Chim con ở trong tổ khoảng ba tháng, phụ thuộc vào nhóm thêm nhiều tháng sau.
• Các nhóm không sinh sản mỗi năm; nhiều nhóm chỉ thành công vài năm một lần.
• Theo các chương trình bảo tồn ở Nam Phi, trung bình một nhóm có thể chỉ nuôi thành công một chim con trong khoảng chín năm.

Bù lại, hồng hoàng đất sống rất lâu, có cá thể nuôi được ghi nhận sống trên 50 năm. Nhưng với nhịp sinh sản như vậy, mất một vài con trưởng thành là thiệt hại rất lớn cho quần thể.

Tiếng gọi báo bình minh

Trước bình minh, cả nhóm hồng hoàng đất cất tiếng gọi trầm, nhịp nhàng, nghe như tiếng trống hay tiếng sư tử từ xa, vang được khoảng ba đến năm kilômét. Tiếng gọi giúp các nhóm láng giềng biết ranh giới vùng của nhau. Ở nhiều cộng đồng châu Phi, tiếng gọi này gắn với điềm báo mưa hay điềm báo khác, và chim được coi là thiêng — điều đã giúp bảo vệ chúng ở một số vùng.

Mối đe doạ

• Cây cổ thụ có hốc làm tổ bị chặt.
• Ngộ độc khi ăn mồi bị đánh thuốc độc do người đặt cho thú săn gia súc.
• Bị điện giật trên trạm biến áp, đường dây.
• Một số con bị giết vì đập vào cửa kính — chúng tưởng hình phản chiếu là đối thủ.

Các dự án ở Nam Phi đặt tổ nhân tạo, nuôi chim con thứ hai (vốn sẽ chết) rồi thả lại vào nhóm hoang dã — một cách khéo léo để "tận dụng" quả trứng dư thừa trong tự nhiên.

Góc nhìn hôm nay: liên hệ với chim mỏ sừng Việt Nam

Chim mỏ sừng ở Việt Nam như hồng hoàng, niệc cổ hung cũng sinh sản chậm, phụ thuộc vào cây cổ thụ có hốc, và bị săn bắt, buôn bán mỏ sừng. Câu chuyện hồng hoàng đất châu Phi cho thấy những loài sinh sản chậm cần được bảo vệ cả cây tổ, nguồn mồi và từng cá thể trưởng thành. Ở Việt Nam, nhiều vườn quốc gia như Cát Tiên, Phong Nha – Kẻ Bàng, Chư Yang Sin là nơi có thể gặp chim mỏ sừng; hãy chọn tour có hướng dẫn viên bản địa, giữ yên lặng và không làm phiền tổ.