Kiwi: từ tên một loài chim thành tên gọi người New Zealand

"Kiwi" vừa là tên một loài chim không bay, vừa là cách người New Zealand tự gọi mình, vừa là biệt danh của đồng đô la New Zealand, và còn là tên quả dương đào bán khắp thế giới. Chặng đường của cái tên đi từ tiếng Māori, qua biểu tượng huy hiệu, nhãn hiệu xi đánh giày, tới thương mại trái cây trong thế kỷ 20. Đó là một trong những ví dụ hiếm hoi một loài chim trở thành tên gọi của cả một dân tộc.

Gốc tiếng Māori

Từ "kiwi" có nguồn gốc từ tiếng Māori. Nhiều người cho rằng nó mô phỏng tiếng kêu của chim kiwi trống — một tiếng huýt cao lặp lại vang trong rừng đêm. Cũng có ý kiến liên hệ từ này với tên một loài chim ở các đảo Polynesia khác mà tổ tiên người Māori từng biết. Dù gốc chính xác là gì, kiwi là taonga — báu vật — trong văn hoá Māori, gắn với thần rừng Tāne Mahuta, và lông kiwi được dệt vào những tấm áo choàng quý.

Từ chim thành biểu tượng

Ngày nay, người New Zealand nói "I'm a Kiwi" (tôi là người Kiwi) với niềm tự hào, và từ này không mang nghĩa xúc phạm.

Quả kiwi: chuyện đổi tên để bán hàng

Quả mà ta gọi là kiwi là dương đào, có nguồn gốc từ Trung Quốc, nơi nó mọc hoang và được biết đến từ lâu. Đầu thế kỷ 20, một người phụ nữ New Zealand, Isabel Fraser, mang hạt dương đào từ Trung Quốc về; từ đó cây được trồng thử ở New Zealand. Người New Zealand ban đầu gọi quả này là "Chinese gooseberry" (lý gai Trung Quốc).

Khi bắt đầu xuất khẩu sang Mỹ vào giữa thế kỷ 20, các nhà xuất khẩu gặp khó với cái tên cũ — vừa dễ gây nhầm, vừa không hấp dẫn khi bán hàng. Khoảng cuối thập niên 1950, một công ty xuất khẩu đề xuất đổi tên thành "kiwifruit", theo con chim biểu tượng nước mình. Tên mới thành công vượt mong đợi và lan khắp thế giới. Nhiều người nói ngắn gọn là "kiwi", nên ở nhiều nước, nhắc "kiwi" người ta nghĩ tới quả trước khi nghĩ tới chim.

Điều thú vị: quả kiwi với vỏ nâu có lông tơ cũng trông hơi giống thân chim kiwi lông nâu — một sự trùng hợp làm cái tên càng dễ nhớ.

Kiwi trên tiền và tem

• Đồng 1 đô la New Zealand có hình chim kiwi.
• Kiwi xuất hiện trên nhiều bộ tem của New Zealand.
• Biểu trưng của nhiều đội tuyển, tổ chức New Zealand dùng hình kiwi; đội tuyển bóng bầu dục liên đoàn quốc gia mang tên "Kiwis".

Chuyên mục này có bài riêng về chim chạy trên quốc huy, tem và đồng xu ở nhiều nước.

Một biểu tượng nhút nhát

Có một nghịch lý dễ thương: biểu tượng quốc gia của New Zealand là một con chim đi đêm, nhút nhát, ít người dân từng thấy tận mắt ngoài tự nhiên. Chính vì vậy, các chương trình bảo tồn kiwi luôn nhấn mạnh rằng một biểu tượng chỉ còn ý nghĩa khi loài vật thật vẫn sống. Hằng năm, tổ chức Save the Kiwi có những chiến dịch kêu gọi người dân quyên góp và tham gia bảo vệ kiwi.

Tên gọi và trách nhiệm

Khi một loài vật trở thành tên của cả một dân tộc, việc bảo vệ nó cũng mang ý nghĩa bản sắc. Nhiều người New Zealand tham gia đặt bẫy chồn, ủng hộ khu bảo tồn kiwi như một cách "giữ gìn tên mình". Điều này cho thấy sức mạnh của biểu tượng trong bảo tồn — một bài học mà nhiều nước khác, kể cả Việt Nam với những loài đặc hữu như sao la hay gà lôi lam mào trắng, có thể suy ngẫm.

Góc nhìn hôm nay: lần tới ăn quả kiwi

• Kể cho trẻ nghe chuyện quả kiwi được đặt tên theo một con chim không bay — một cách mở đầu thú vị cho bài học về New Zealand.
• So sánh ảnh quả kiwi với ảnh chim kiwi; trẻ thường bật cười vì giống nhau.
• Đọc thêm về chim kiwi thật trong chuyên mục kiwi và chim đảo không bay.