New Zealand bảo vệ chim không bay bằng bốn cách chính: biến các hòn đảo ngoài khơi thành nơi trú ẩn sạch thú săn mồi; dựng khu bảo tồn có hàng rào chống thú trên đất liền; bẫy và kiểm soát thú săn ở quy mô lớn; và ấp trứng nhân tạo, nuôi chim non tới khi đủ lớn mới thả về rừng (chương trình Operation Nest Egg). Phía sau là sự tham gia của cộng đồng, người Māori và hàng nghìn tình nguyện viên.
Cách 1: đảo làm nơi trú ẩn
Từ đầu thế kỷ 20, nhà bảo tồn Richard Henry đã thử chuyển hàng trăm kakapo và kiwi ra đảo Resolution ở Fiordland để tránh chồn — nhưng chồn bơi được ra đảo và công sức đổ bể. Bài học ấy giúp các thế hệ sau hiểu rằng đảo phải đủ xa và phải được làm sạch triệt để.
Ngày nay, New Zealand có nhiều đảo đã được diệt sạch thú săn và dùng làm nơi trú ẩn:
- Whenua Hou (đảo Codfish) và đảo Anchor: nơi sống của phần lớn kakapo, chỉ người có phép mới được lên.
- Tiritiri Matangi: gần Auckland, từng là đất chăn nuôi, được trồng lại rừng bởi tình nguyện viên; khách có thể thăm và thấy takahe, chim bản địa.
- Kapiti: ngoài khơi bờ tây đảo Bắc, nơi kiwi đốm nhỏ sinh sôi.
- Hauturu (đảo Little Barrier): một trong những khu bảo tồn lâu đời nhất.
Cách 2: "đảo trên đất liền" — khu bảo tồn có hàng rào
Không phải loài nào cũng có đảo để chuyển ra. Từ những năm 1990, New Zealand phát triển các hàng rào chống thú: lưới mắt nhỏ để chuột con không lọt, chân rào chôn sâu chống đào, mũ chụp trên đỉnh để mèo, chồn không leo qua. Bên trong rào, thú săn được diệt sạch, biến khu đất thành một "hòn đảo" giữa đất liền.
| Khu bảo tồn | Nơi | Điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Zealandia (Te Māra a Tāne) | giữa thủ đô Wellington | một trong những khu bảo tồn có rào đô thị đầu tiên trên thế giới; chim bản địa lan ra cả vườn nhà quanh đó |
| Sanctuary Mountain Maungatautari | vùng Waikato | hàng rào dài vây quanh cả một ngọn núi rừng |
| Orokonui | gần Dunedin | khu bảo tồn rừng có rào ở đảo Nam |
Cách 3: bẫy và kiểm soát thú săn diện rộng
Ngoài các khu có rào, phần lớn rừng New Zealand vẫn mở. Ở đó, các nhà bảo tồn dùng mạng lưới bẫy chồn, bẫy chuột trải dài hàng nghìn kilômét đường mòn, kết hợp mồi độc rải từ trên không ở những vùng núi khó tiếp cận. Biện pháp mồi độc (chất 1080) gây tranh cãi trong xã hội vì lo ngại ảnh hưởng tới loài khác và chó, nhưng được Cục Bảo tồn coi là công cụ cần thiết ở quy mô lớn, với quy trình giám sát chặt.
Cùng với đó là huấn luyện chó nhà "tránh kiwi" — chủ chó đưa chó đi lớp để chó học cách tránh mùi kiwi — và quy định giữ chó ở các khu có kiwi.
Cách 4: Operation Nest Egg
Đây là chương trình nổi tiếng nhất cho kiwi, bắt đầu từ thập niên 1990. Ý tưởng đơn giản: kiwi non bị chồn giết nhiều nhất khi còn nhỏ, còn kiwi nặng khoảng một kilôgam trở lên thì đã đủ sức tự vệ trước chồn ecmin. Vì vậy:
- Theo dõi kiwi bố mẹ bằng thiết bị phát tín hiệu để tìm tổ.
- Lấy trứng đưa về trung tâm ấp nhân tạo, hoặc lấy chim non ngay sau khi nở.
- Nuôi chim non trong trung tâm hoặc trên đảo, khu có rào sạch thú săn.
- Khi chim đủ lớn, thả lại vào khu rừng gốc.
Tỉ lệ sống của kiwi non trong chương trình cao hơn hẳn so với ngoài tự nhiên không kiểm soát. Nhờ vậy, một số loài như kiwi rowi đã tăng số lượng đáng kể.
Người Māori và cộng đồng
Với người Māori, chim như kiwi là taonga — báu vật — và các bộ tộc (iwi) có vai trò người giám hộ (kaitiaki) trong nhiều dự án. Nhiều chương trình thả chim được tổ chức cùng nghi lễ đón chim về đất của bộ tộc. Bên cạnh đó là hàng trăm nhóm cộng đồng tự đặt bẫy trong vùng của mình, trường học có "đội bẫy chuột", và người dân tham gia đếm chim mỗi năm.
Kết quả và thách thức
- Kết quả: kakapo từ khoảng 50 lên vài trăm con; takahe vượt vài trăm; nhiều quần thể kiwi ổn định hoặc tăng ở nơi có quản lý.
- Thách thức: đa dạng di truyền thấp, bệnh, thiếu không gian sạch thú săn, chi phí lớn, và mục tiêu Predator Free 2050 đòi hỏi công nghệ chưa có.
Góc nhìn hôm nay: bài học có thể mang về
Không phải nước nào cũng có điều kiện như New Zealand, nhưng vài bài học dùng được ở mọi nơi: bảo tồn phải bắt đầu từ việc hiểu kẻ thù chính của loài; đảo và khu có rào là công cụ mạnh; cộng đồng địa phương là chìa khoá; và phải kiên nhẫn hàng chục năm. Nếu đến Wellington, Zealandia là nơi đáng thăm nhất để thấy những điều này tận mắt.
Câu hỏi thường gặp
New Zealand bảo vệ kiwi bằng cách nào?
Bằng đảo trú ẩn sạch thú săn, khu bảo tồn có hàng rào chống thú, bẫy và kiểm soát chồn, chuột diện rộng, huấn luyện chó tránh kiwi và chương trình ấp trứng, nuôi chim non rồi thả lại.
Operation Nest Egg là gì?
Đó là chương trình lấy trứng hoặc chim non kiwi từ tự nhiên, ấp và nuôi ở nơi an toàn cho tới khi chim nặng khoảng một kilôgam, đủ sức tự vệ trước chồn, rồi thả lại vào rừng.
Zealandia là gì?
Zealandia là khu bảo tồn có hàng rào chống thú săn nằm ngay trong thủ đô Wellington, một trong những khu như vậy đầu tiên trên thế giới. Nhiều loài chim bản địa đã quay lại sống quanh khu này.
Hàng rào chống thú săn hoạt động thế nào?
Hàng rào có lưới mắt nhỏ để chuột không lọt, chân rào chôn sâu chống đào và mũ chụp trên đỉnh để mèo, chồn không leo qua. Bên trong, thú săn được diệt sạch.
Vì sao dùng mồi độc 1080 lại gây tranh cãi?
Một phần công chúng lo ngại ảnh hưởng tới loài không phải mục tiêu, chó và nguồn nước. Cục Bảo tồn New Zealand coi đây là công cụ cần thiết ở vùng núi rộng, áp dụng với quy trình giám sát chặt.