Nhóm chim chạy ratite gồm những loài nào còn sống và đã mất

Nhóm chim chạy, thường gọi là ratite, gồm những loài chim lớn không bay có xương ức phẳng: đà điểu châu Phi (2 loài), rhea Nam Mỹ (2 loài), emu Úc (1 loài), đà điểu đầu mào (3 loài) và kiwi New Zealand (5 loài). Nhóm này còn có các loài đã tuyệt chủng như moa New Zealand và chim voi Madagascar. Cùng với tinamou biết bay, chúng hợp thành nhóm chim cổ hàm (Palaeognathae).

Danh sách các loài còn sống

Số loài có thể khác nhau giữa các tài liệu vì phân loại thay đổi theo nghiên cứu mới — ví dụ đà điểu Somali chỉ được tách riêng từ năm 2014, và số loài kiwi từng được tính ít hơn.

Các loài đã tuyệt chủng

• Moa (New Zealand): chín loài theo nhiều nghiên cứu, loài lớn nhất cao khoảng 3,6 mét khi vươn cổ. Tuyệt chủng không lâu sau khi người Polynesia đến New Zealand khoảng thế kỷ 13–14.
• Chim voi (Madagascar): nhiều loài, có loài nặng ước tính hàng trăm kilôgam, đẻ trứng lớn nhất từng biết. Tuyệt chủng khoảng một nghìn năm trước hoặc muộn hơn — niên đại còn được bàn.
• Emu đảo: emu đảo King và emu đảo Kangaroo, tuyệt chủng đầu thế kỷ 19.
• Đà điểu Ả Rập: phân loài đà điểu, tuyệt chủng thế kỷ 20.

Những câu chuyện này được kể chi tiết trong chuyên mục chim không bay đã tuyệt chủng.

Điều gì làm chúng thành một nhóm

Xương ức phẳng

Tên ratite đến từ tiếng Latin ratis nghĩa là chiếc bè, chỉ xương ức phẳng không có gờ để bám cơ bay. Đây là đặc điểm dễ thấy nhất trên bộ xương.

Vòm miệng kiểu "hàm cổ"

Cấu trúc xương vòm miệng của nhóm này khác với gần như mọi loài chim khác. Đặc điểm này cũng có ở tinamou, nên các nhà khoa học xếp cả hai vào nhóm Palaeognathae.

Lông mềm, rời

Lông không có móc gài nên phiến lông rời rạc, mềm. Ở emu và đà điểu đầu mào, lông trông giống tóc hơn là lông chim.

Con trống thường đảm nhận việc ấp

Ở emu, rhea, đà điểu đầu mào, nhiều loài kiwi và tinamou, con trống ấp trứng và nuôi con. Ở đà điểu, trống mái chia ca. Đây là kiểu chăm con hiếm gặp trong thế giới chim.

"Ratite" có còn là một nhánh không

Đây là chỗ thú vị nhất. Nghiên cứu DNA cho thấy tinamou biết bay nằm lồng vào giữa nhóm chim chạy. Nói cách khác, nếu vẽ cây phả hệ, không thể khoanh một vòng quanh "tất cả chim chạy" mà không khoanh luôn cả tinamou. Vì vậy, các nhà sinh học hiện coi "ratite" là một nhóm theo hình dáng và lối sống — chim lớn, không bay, xương ức phẳng — chứ không phải một nhánh tiến hoá tự nhiên khép kín.

Quan hệ được nhiều nghiên cứu ủng hộ hiện nay, nói gọn:

• Đà điểu tách ra sớm nhất.
• Rhea là một nhánh riêng.
• Tinamou gần với moa đã tuyệt chủng.
• Emu và đà điểu đầu mào là họ hàng gần của nhau.
• Kiwi gần với chim voi Madagascar.

Chi tiết thứ tự các nhánh vẫn còn được nghiên cứu, nhưng hai ý cuối — emu gần đà điểu đầu mào, kiwi gần chim voi — được nhắc tới nhiều nhất.

Những loài không thuộc nhóm dù cũng không bay

Nhiều loài chim khác cũng không bay nhưng không phải ratite, vì chúng thuộc các dòng khác hẳn:

• Chim cánh cụt — họ hàng của hải âu, chim lặn.
• Vẹt kakapo — một loài vẹt.
• Takahe, weka và nhiều gà nước đảo — thuộc họ gà nước.
• Dodo — họ hàng của bồ câu.
• Chim cốc không bay Galápagos — một loài chim cốc.

Mất khả năng bay xảy ra nhiều lần độc lập ở nhiều dòng chim; ratite chỉ là nhóm nổi bật nhất vì to lớn nhất.

Góc nhìn hôm nay: một cách học địa lý qua chim

Danh sách chim chạy là một tấm bản đồ sống của các lục địa phía nam: mỗi vùng đất từng thuộc Gondwana có một "đại diện". Với trẻ, có thể làm một tấm bản đồ thế giới rồi dán hình từng loài lên đúng chỗ — đà điểu ở châu Phi, rhea ở Nam Mỹ, emu và đà điểu đầu mào ở Úc, kiwi ở New Zealand, chim voi ở Madagascar. Một bài học địa lý, sinh học và lịch sử Trái Đất gói trong một trang giấy.