Đảo xa sinh ra nhiều chim không bay vì ba điều kiện cùng lúc: không có thú săn mồi trên cạn, nguồn thức ăn nằm trên mặt đất, và không cần bay đi đâu xa vì đảo nhỏ, khí hậu ổn định. Khi đó, bay trở thành chi phí thừa; những cá thể bớt đầu tư vào cánh và cơ ngực sống tiết kiệm hơn, và qua nhiều thế hệ, loài ấy thành chim không bay. Dodo, kakapo, takahe, moa, chim voi và vô số gà nước là kết quả của quá trình này.
Điều kiện 1: không có thú săn trên cạn
Các hòn đảo đại dương — đảo núi lửa hay đảo san hô mọc lên giữa biển, chưa từng nối với lục địa — thường không có thú có vú trên cạn, vì chuột, cáo, mèo không vượt biển được. Thứ duy nhất tới được là những gì bay hoặc trôi: chim, dơi, côn trùng, một số bò sát trên thân cây trôi.
New Zealand là trường hợp đặc biệt: một mảnh lục địa cổ tách khỏi Gondwana từ rất sớm, trước khi thú có vú lan rộng, nên cũng gần như không có thú trên cạn ngoài dơi. Ở những nơi như vậy, chim chỉ phải sợ chim săn mồi — mà chim săn mồi săn bằng mắt từ trên cao.
Điều kiện 2: thức ăn dưới đất
Khi không có thú ăn cỏ, ăn quả, ăn côn trùng trên mặt đất, các "vai trò" ấy bỏ trống. Chim đến đảo dần chiếm lấy: chim ăn cỏ như takahe và moa, chim ăn quả rụng như dodo, chim đào đất kiếm giun như kiwi. Kiếm ăn dưới đất thì đôi chân quan trọng hơn đôi cánh.
Điều kiện 3: không cần đi xa
Trên đảo nhỏ, khí hậu thường ổn định, không có mùa đông khắc nghiệt buộc phải di cư. Thức ăn có quanh năm. Bay đi xa còn nguy hiểm: có thể bị gió cuốn ra biển. Vì vậy có giả thuyết cho rằng trên đảo, chọn lọc tự nhiên thậm chí ưu tiên những con chim "lười bay", ít bị gió thổi khỏi đảo.
Bay đắt đến mức nào
Duy trì cơ ngực lớn tốn năng lượng mỗi ngày, kể cả khi không bay. Cất cánh là hoạt động tốn năng lượng nhất của chim. Ở nơi thức ăn có giới hạn — như trên đảo nhỏ — một con chim tiết kiệm được năng lượng nhờ cơ bay nhỏ có thể sống sót qua mùa khó khăn, đẻ nhiều trứng hơn. Đó là lợi thế đủ để chọn lọc tự nhiên "làm việc".
Quy luật đảo: chim to ra hoặc nhỏ đi
Trên đảo, các loài hay thay đổi kích thước theo một xu hướng mà các nhà sinh học gọi là "quy luật đảo": loài nhỏ có xu hướng to ra, loài to có xu hướng nhỏ đi. Ở chim không bay:
| Loài | Tổ tiên | Thay đổi trên đảo |
|---|---|---|
| Dodo (Mauritius) | bồ câu cỡ vừa | to lên, nặng tới hàng chục kg theo ước tính |
| Kakapo (New Zealand) | vẹt biết bay | to lên, thành vẹt nặng nhất |
| Takahe (New Zealand) | gà nước cỡ chim xít | to lên nhiều lần |
| Moa, chim voi | chim cổ hàm nhỏ biết bay (theo giả thuyết phổ biến) | thành khổng lồ |
| Emu đảo King | emu lục địa | nhỏ đi rõ rệt |
Không có cơ chế duy nhất cho quy luật này; kích thước tối ưu phụ thuộc thức ăn, kẻ thù, khí hậu trên từng đảo.
Những gì khác cũng thay đổi
- Ít sợ hãi: chim đảo thường không biết sợ thú lạ. Dodo được mô tả là không bỏ chạy khi thủy thủ tới gần.
- Sinh sản chậm: ít trứng, nuôi con lâu, sống lâu — chiến lược hợp với môi trường ổn định.
- Làm tổ dưới đất: trứng và chim con nằm trên mặt đất, không có gì che chở khỏi thú săn.
Những đặc điểm hoàn hảo cho đảo xưa lại trở thành điểm yếu chết người khi con người đến.
Khi con người tới
Con người mang theo chuột (cả chuột Polynesia lẫn chuột châu Âu), chó, mèo, lợn, dê, chồn, khỉ. Chim không bay, không biết sợ, làm tổ dưới đất, sinh sản chậm — gần như không có cơ hội. Các nghiên cứu cổ sinh cho thấy trên các đảo Thái Bình Dương, rất nhiều loài chim, phần lớn là chim không bay hoặc bay kém, đã biến mất sau khi người tới. Tốc độ mất loài trên đảo vượt xa trên lục địa.
Góc nhìn hôm nay: đảo là phòng thí nghiệm và cũng là lời cảnh báo
Charles Darwin và Alfred Russel Wallace đều phát triển ý tưởng tiến hoá phần lớn từ việc quan sát động vật trên đảo. Ngày nay, đảo vẫn là phòng thí nghiệm sống của sinh học — và là nơi các nỗ lực bảo tồn dễ thấy kết quả nhất: diệt chuột trên một hòn đảo có thể cứu cả một loài. Ở Việt Nam, khi du lịch biển đảo, hãy nhớ quy tắc đơn giản: không mang vật nuôi lên đảo hoang, không để rác thức ăn thu hút chuột.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trên đảo có nhiều loài chim không bay?
Vì đảo xa thường không có thú săn mồi trên cạn, thức ăn nằm dưới đất và không cần bay đi xa. Bay trở thành chi phí thừa, nên qua nhiều thế hệ chim tiến hoá thành không bay.
Quy luật đảo là gì?
Đó là xu hướng các loài trên đảo thay đổi kích thước: loài nhỏ thường to ra, loài lớn thường nhỏ đi. Dodo và kakapo to hơn tổ tiên, còn emu đảo King nhỏ hơn emu lục địa.
Vì sao chim đảo dễ tuyệt chủng?
Chim đảo thường không bay, không biết sợ thú lạ, làm tổ dưới đất và sinh sản chậm. Khi con người mang chuột, mèo, chó, lợn tới, chúng gần như không có cách tự vệ.
New Zealand có thú có vú bản địa không?
Trên cạn, thú có vú bản địa của New Zealand gần như chỉ có dơi. Vì vậy chim chiếm nhiều vai trò mà ở nơi khác thuộc về thú, như kiwi giống thú nhỏ ăn côn trùng.
Làm sao bảo vệ chim trên đảo?
Biện pháp hiệu quả nhất là loại bỏ chuột, mèo và các thú săn ngoại lai khỏi đảo, kiểm soát người và hàng hoá lên đảo, không thả vật nuôi tuỳ tiện.